Patas zoomorfas de bronce o latón de al-Ándalus

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.17561/aytm.v33.10028

Palabras clave:

arqueología, prótomo de león, califato, taifa

Resumen

En este artículo se analiza un grupo o serie de patas zoomorfas de aleación de cobre, halladas en el territorio de al-Ándalus, con la característica común de ser una representación esquemática de un “león”, y se revisan su identificación tradicional como “patas de brasero”, su vinculación al mobiliario palatino, doméstico o religioso y sus contextos arqueológicos y geográficos de aparición.

Descargas

Los datos de descarga aún no están disponibles.

Biografía del autor/a

  • Dr. Rafael Azuar Ruiz, Arqueólogo Medievalista

    Dr. en Arqueología Medieval y de al-Andalus y conservador de Museos. Jubilado

Referencias

ALLAN, James W. (1976): The metalworking industry in Iran in the early Islamic period, Tesis doctoral, University of Oxford. 2 vols. Recuperado de https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:278c6978-9421-46af-af61-a062a2044591

ALLAN, James W. (1982): Nishapur: Metalwork of the early period. Nueva York: The Metropolitan Museum of Art. Recuperado de https://www.metmuseum.org/art/metpublications/nishapur_metalwork_of_the_early_islamic_period

AZUAR, Rafael (2012): Los bronces islámicos de Denia (S. V HG/XI DC). Alicante: MARQ. Museo Arqueológico. Recuperado de https://www.marqalicante.com/Publicaciones/es/-P133.html

AZUAR, Rafael (2017): “Los bronces Fatimíes de Denia (siglo XI D.C.)”, en S. Calvo (Ed.), Las Artes en al-Andalus y Egipto. Contextos e Intercambios. Madrid: Ed. La Ergástula, pp. 45-68.

BÉNAZETH, Dominique (2008) : Catalogue général du Musée Copte du Caire, 1. Objets en métal. El Cairo: Institut Français d’Archéologie Orientale. 2ª Ed.

BEYLIÉ, Léon de (1909) : La Kalaa des Beni-Hammad : une capitale berbère du Nord au XIe siècle. París: Ernest Leroux. Recuperado de https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6546822q.texteImage

BILOTTO, Gregory (2012): Fatimid Metalwork. Tesis doctoral, American University of Cairo, AUC Knowledge. Recuperado de https://fount.aucegypt.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1887&context=etds

BUGALHÃO, Jacinta; FERNANDES, Isabel Cristina; GÓMEZ-MARTÍNEZ, Susana; CATARINO, Helena; DOS SANTOS, Constança (Grupo CIGA) (Eds.) (2024): Terra, Pedras e Cacos do Garb al-Andalus. Trabalhos de Arqueologia, 57. Lisboa: Património Cultural.

BUGELLA, Matilde (2022): La arqueología en Córdoba en el siglo XX. De la Comisión Provincial de Monumentos a la Administración Autonómica (1900-1985). Tesis doctoral. Universidad de Córdoba. Recuperado de https://helvia.uco.es/xmlui/handle/10396/22713

BURGOS, Antonio; PÉREZ, Cristóbal; LIZCANO, Rafael (2001): “Actuación arqueológica realizada en la piscina comunitaria de los bloques A1, A2, A3, A6, A7 y A8 del sector UA.23 de Marroquíes Bajos de Jaén”, Anuario Arqueológico de Andalucía 1988, III.1, pp. 402-413. Recuperado de https://www.juntadeandalucia.es/cultura/tabula/handle/20.500.11947/17029

CABALLERO, Luis (1985): “Hallazgo de un conjunto tardorromano en la calle Sur de Getafe (Madrid)”, Boletín del Museo Arqueológico Nacional, 3, pp. 97-127. Recuperado de https://www.man.es/man/dam/jcr:dabbc524-44cb-41cc-904d-72f8449bc7a8/man-bol-1985-1-caballero-zoreda.pdf

CARMONA, Rafael (2002): “Catálogo misceláneo de cultura material andalusí de los siglos X y XI d.C. del Museo Histórico Municipal de Priego (Córdoba)”, ANTIQUITAS, 14, pp. 170-179.

CHRISTIE’S (2002): Islamic Art and Manuscripts. Londres: Christie’s.

DÉLÉRY, Claire (2012): "Décor des palais des Banu Hammad", en S. Makariou (Dir.), Les Arts de l’Islam au musée du Louvre. París: Hazan, Musée du Louvre editions, p. 171, ilu. 113.

FILIPE, Vanessa F.; HENRIQUES, José P.; VIEIRA, Vasco; PEREIRA, Tiago (S. P.) (2020): “O que nos contam os cacos? Aproximação a uma leitura diacrónica e socioeconómica da cerâmica no Largo da Atafona, Lisboa”. En el coloquio: Terra, Pedras e Cacos do Garb al-Andalus (Palmela, 2020).

FRESNEDA, Enrique (2001): “Pies de brasero”, en R. Guzmán y A. Vallejo (Com.), El esplendor de los Omeyas cordobeses. Granada: Legado Andalusí, p. 202.

FUENTES, Ángel (1990): “Los bronces bajoimperiales en Hispania”, en L. Caballero (Com.), Los bronces romanos en España. Madrid: Ministerio de Cultura, pp. 117-135.

GAYET, AL. (1902): L’Art Copte. París: Ernest Leroux, Ed. Recuperado de https://archive.org/details/in.gov.ignca.17109/page/n5/mode/2up

GOLVIN, Lucien M. (1965) : Recherches archéologiques á la Qalʿa des Banû Hammâd. París: G. P. Maisonneuve et Larose.

GÓMEZ MORENO, Manuel (1951): El arte español hasta los Almohades. Arte Mozárabe. ARS HISPANIAE, III. Madrid: Ed. Plus Ultra S. L., pp. 355-409.

GÓMEZ-MORENO GONZÁLEZ, Manuel (1986): Medina Elvira. Ed. y notas de M. Barrios Aguilera. Granada: Grupo de autores reunidos. (Ed. facsímil de la de 1888).

JENKINS, Marilyn (1993): “Al-Andalus, crucible of Mediterranean”, en The Art of Medieval Spain. A.D.500-1200. Nueva York: The Metropolitan Museum of Art, pp. 73-84. Recuperado de https://www.metmuseum.org/es/met-publications/the-art-of-medieval-spain-ad-500-1200

KHAMIS, Elias (2013): The Fatimid metalwork hoard from Tiberias. Tiberias: excavations in the house of the bronzes. Final report, vol. II. The Institute of Archaeology, QEDEM, 55. Jerusalén: The Hebrew University of Jerusalem.

LAVIOLA, Valentina (2020): Islamic Metalwork from Afghanistan (9th-13th century). The Documentation of the IsMEO Italian Archaeological Mission. Nápoles: UniorPress. Recuperado de https://www.fedoa.unina.it/12759/1/183-Book Manuscript-1048-1-10-20200629.pdf

LESTER, Ayala (1999): “The Metal Hoard of Caesarea”, en The Richness of Islamic Caesarea. Catálogo. Haifa: Reuben and Edith Hecht Museum-University of Haifa, pp. 36-41.

MAKARIOU, Sophie (2000a): “Dos pies de brasero”, en Las Andalucías de Damasco a Córdoba. Catálogo. París: Hazan, Musée du Louvre editions, p. 101, n.º 61ª.

MAKARIOU, Sophie (2000b): “Pie de vajilla”, en Las Andalucías de Damasco a Córdoba. Catálogo. París: Hazan, Musée du Louvre editions, p. 101, n.º 61.

MALPICA, Antonio (Coord.) (2013): Mil años de Madinat Ilbira. Catálogo. Granada: El Legado Andalusí. Recuperado de https://www.legadoandalusi.es/wp-content/uploads/2020/04/Mil-Años-de-Madinat-Ilbira-1.pdf

MOGOLLÓN, Pilar (2007): “Pie de brasero”, en Nosotros. Extremadura en su Patrimonio. Barcelona: Ed. Lunwerg, p. 168.

NEBREDA, Lara (2017): Documentación sobre Arte y Arqueología en el Instituto Valencia de Don Juan. Análisis de la colección andalusí a través de sus documentos. Tesis doctoral. UCM. Madrid. Recuperado de https://eprints.ucm.es/id/eprint/44232/1/T39076.pdf

NEBREDA, Lara (2018): La colección de Arte y Arqueología andalusí del Instituto Valencia de don Juan. Análisis y estudio documental. Madrid: Real Academia Matritense de Heráldica y Genealogía.

PALOL, Pedro de (1990): “Bronces cristianos de época romana y visigoda en España”, en L. Caballero (Com.), Los bronces romanos en España. Madrid: Ministerio de Cultura, pp. 137-152.

PALOL, Pedro de (1999): “Bronzes litúrgics”, en P. de Palol y A. Pladevall (Eds.), Del Romà al Romànic. Història Art i cultura de la Tarraconense Mediterrània entre els segles IV i X. Barcelona: Enciclopèdia Catalana S. A., pp. 309-311.

PINAR, Joan (Ed.) (2017): La cronología dei corredi funerari di época visigota in Spagna e Francia Meridionale: peculiarità, problema, soluzioni e stress testing con tabelle cronotipologiche dei principali tipi. Roma: BraDypUS. Recuperado de https://books.bradypus.net/cronologia_corredi_visigoti

PINAR, Joan (2022): “Bronces de indumentaria y de uso litúrgico”, en Alexandra Chavarría (Com.): Cambio de Era. Córdoba y el Mediterráneo cristiano. Córdoba: Ayuntamiento y Cabildo Catedral de Córdoba, pp. 209-215. Recuperado de https://www.academia.edu/94010229/Cambio_de_Era_Cordoba_y_el_Mediterraneo_Cristiano_Catalogo_de_la_exposicion_Cordoba_2023?auto=download

RIBEIRO, Ricardo Á.; NETO, Nuno; REBELO, Paulo; ROCHA, Miguel (2017): “Dados preliminares de uma intervençâo arqueológica nos antigos armazéns sommer (2014-2015)”, en Três mil anos de história da cidade de Lisboa. I Encontro de Arqueologia de Lisboa. Uma cidade em excavaçâo. Lisboa: Camara Municipal y CAL Centro de Arqueologia de Lisboa, pp. 222-245. Recuperado de https://www.academia.edu/36327041/Dados_preliminares_de_uma_interven%C3%A7%C3%A3o_nos_Antigos_Armaz%C3%A9ns_Sommer_2014_2015_tr%C3%AAs_mil_anos_de_hist%C3%B3ria_da_cidade_de_Lisboa

ROMERO DE TORRES, Angelita (1950): “La colección arqueológica ‘Romero de Torres’ en Córdoba”, Boletín de la Real Academia de Córdoba de Ciencias, Bellas Artes y Nobles Artes, 21, n.º 64, pp. 199-208.

ROSSELLÓ, Guillermo (1978): Decoración zoomórfica en las islas orientales de al-Andalus. Palma de Mallorca: Edicions Cort.

SARR, Bilal (2018): “Del Magreb a al-Andalus. Los ziríes y la fundación de Madînat Garnâta”, en B. Sarr (Ed.), Ṭawā’if. Historia y Arqueología de los reinos taifas. Granada: Alhulia, pp. 563-597. Recuperado de https://www.academia.edu/43257063/Del_Magreb_a_al_Andalus_Los_zir%C3%ADes_y_la_fundaci%C3%B3n_de_Mad%C4%ABnat_Garn%C4%81ta

STRZYGOWSKI, Joseph V. (1904): Catalogüe general des antiquites egyptiennes du Musee du Caire. Koptische Kunst. Viena : Service des Antiquitès de l‘Égypte. Recuperado de https://dlib.nyu.edu/ancientworld/books/ifa_egypt000194/9

TABALES, Miguel Ángel (2012): “El subsuelo del Patio de Banderas entre los siglos IX a.C. y XII d.C.”, Apuntes del Real Alcázar de Sevilla, 13, pp. 8-53.

TABALES, Miguel Ángel (2015): Excavaciones arqueológicas en el Patio de Banderas. Alcázar de Sevilla. Memoria de investigación 2009-2014. Sevilla: Real Alcázar de Sevilla.

TORRES BALBÁS, Leopoldo (1987): “Arte Califal”, en R. Menéndez-Pidal (Dir.), Historia de España, t. V. España Musulmana. Madrid: Espasa-Calpe, pp. 331-788.

VALLEJO, Antonio (2018): “Metalwork of the Caliphal period of Spain. Piezas metálicas suntuarias del período califal de al-Andalus”, en A. Contadini (Ed.), The Pisa Griffin and the Mari-Cha Lion. Metalwork, Art and Technology in the Medieval Islamica Mediterranean. Pisa: Pacini Editores, pp. 257-279. Recuperado de https://www.academia.edu/44965455/Metalwork_of_the_Caliphal_period_of_Spain_Piezas_met%C3%A1licas_suntuarias_del_periodo_califal_de_al_Andalus

ZOZAYA, Juan (1993): “Importaciones casuales en Al-Andalus: las vías de comercio”, en R. Azuar y J. Martí (Coords.), IV Congreso de Arqueología Medieval Española (Alicante). Alicante: Asociación Española de Arqueología Medieval, vol. I, pp. 119-138.

ZOZAYA, Juan (1995): “Brasero (patas) en forma de león”, en M. Casamar y M. Revilla (Com.), Arte islámico en Granada. Propuesta para un Museo de la Alhambra, Catálogo. Granada: Patronato de la Alhambra, p. 244, n.º 44-45.

ZOZAYA, Juan (2010): “Aeraria de transición: objetos con base de cobre de los siglos VII al IX en al-Andalus”, Arqueología Medieval, 11, pp. 11-24.

Publicado

2026-08-28

Número

Sección

Artículo Científicos

Cómo citar

Azuar Ruiz, R. (2026). Patas zoomorfas de bronce o latón de al-Ándalus. Arqueología Y Territorio Medieval, 33, e10028. https://doi.org/10.17561/aytm.v33.10028