A cultura do milho na Península Ibérica: práticas agrícolas e gestão do sequeiro (séculos XIX-XX)
DOI:
https://doi.org/10.17561/at.28.8771Palavras-chave:
Gestão hídrica, Conhecimento vernacular, Milho, Técnicas agrícolasResumo
A satisfação das necessidades hídricas de culturas como o milho, através da rega, pode entrar em conflito com a crescente procura de uma gestão eficiente da água, face à sua escassez. Este artigo tem como objetivo contribuir para a procura de soluções para uma utilização mais racional da água para esta cultura agrícola na Península Ibérica. Analisa fontes escritas e testemunhos orais inéditos para realçar o valor do conhecimento vernacular e científico na gestão dos recursos hídricos, através de técnicas agrícolas diferentes da irrigação, utilizadas antes da Revolução Verde. No entanto, a lógica da produtividade levou à introdução de híbridos e a uma maior disponibilidade de água através da construção de infraestruturas de irrigação. Em consequência, algumas destas técnicas caíram no esquecimento, perdendo-se assim certas formas de gerir a humidade. No contexto ambiental atual, reconsiderá-las é tão lógico quanto necessário.
Downloads
Referências
Abuzar, M. R.; Sadozai, G. U.; Baloch, Mohammad Safdar; Baloch, A. A.; Shah, Imdad Hussain; Javaid, Tasifa & Hussain, Nazim. 2011: Effect of plant population densities on yield of maize. Journal of Animal and Plant Sciences, 21(4), 692-695.
Aguilar Portero, Manuel; Rendón Velázquez, Manuel. 1983: Cultivo del maíz en regadíos de climas cálidos. Hojas Divulgadoras, 1(83), 1-20.
Alberola Romá, Armando. 1997: Cultivos americanos en tierras valencianas durante la Edad Moderna: el maíz: introducción y desarrollo, en Morilla, José; Gómez-Pantoja, Joaquín; Cressier, Patrice (eds.), Impactos exteriores sobre el mundo rural mediterráneo: del Imperio Romano a nuestros días, Madrid (España), Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación, 307-322.
Allen, Richard; Pereira, Luis; Raes, Dirk; Smith, Martin. 2006: Evapotranspiración del cultivo. Guías para la determinación de los requerimientos de agua de los cultivos. Roma (Italia), Estudio FAO: Riego y Drenaje.
Almeida, Luis Ferrand. 1992: A propósito de milho “marroco” em Portugal nos séculos XVI-XVIII. Revista Portuguesa de História, 27, 103-143.
Almeida, Luis Ferrand. 1995: Sobre a introduçao e a difusao do milho maís em Portugal, en Almeida, Luis Ferrand, Páginas dis¬persas: Estudos de História Moderna de Portugal, Coimbra (Portugal), Instituto de História Económica e Social, 229-259.
Almeida, Maria Antónia; Faísca, Carlos; Freire Dulce. 2023: Regadío y desarrollo agrícola en Portugal: repercusiones de la construcción de presas en el Alentejo (1958-2022). Mundo Agrario, 24 (55). https://doi.org/10.24215/15155994e209
Álvarez, Ángel; Ruiz de Galarreta, José. 1999: Genotype-Environment Interaction in Maize Landraces from Northern Spain. Journal of Genetics and Breeding, 53, 177-81.
Aragón-Ruano, Álvaro. 2021: The Diffusion of Maize in the Cantabrian Region and Its Economic and Demographic Consequences during the Ancient Regime. Rural History: Economy, Society, Culture, 32 (1), 23-40. https://doi.org/10.1017/S0956793320000102
Arana, Marcelino. 1932: Instrucciones para el cultivo del maíz en secano. Hojas Divulgadoras, 1/2-32, 1-9.
Arana, Marcelino. 1935: Necesidad de aumentar la producción del maíz en España y modo de conseguirlo. Hojas Divulgadoras, 11-35, 5-12.
Arias y Costa, Antonio; Boutelou y Agraz, Claudio; Clemente Rubio, Simón; Elizondo, José; Lagasca, Mariano; Martí, Francisco; Martínez Robles, Francisco; Pascual, Agustín. 1818: Agricultura General de Gabriel Alonso de Herrera, corregida según el texto original de la primera edición publicada en 1513 por el mismo autor y adicionada por la Real Sociedad Económica Matritense. Madrid (España), Imprenta Real.
Baptista, Fernando Oliveira. 1993: A política agrária do Estado Novo. Porto (Portugal), Afrontamento.
Besnier Romero, Fernando. 1963: La siembra del maíz a máquina. Hojas Divulgadoras, 3/4-63, 1-24.
Bian, Dahong; Jia, Guiping; Cai, Lijun; Ma, Zhiying; Eneji, A. Egrinya; Cui, Yanhong. 2016: Effects of Tillage Practices on Root Characteristics and Root Lodging Resistance of Maize”. Field Crops Research 185, 89-96. https://doi.org/10.1016/j.fcr.2015.10.008
Boedo y Cardois, Manuel. 1858: Elementos de agricultura. Betanzos (España), Imprenta de J. Castiñeira.
Cabo Villaverde, Miguel. 1997: O labor da misión biolóxica de Pontevedra ata 1936 e a reforma da agricultura galega en Cruz Gallastegui Unamuno. Cuadernos de Estudios Gallegos, 44 (109), 103-52. https://doi.org/10.3989/ceg.1997.v44.i109.219
Castañón, Guillermo. 1945: El maíz forrajero. Hojas Divulgadoras, 13(45), 1-16.
Cavero Campo, José; Jiménez, Laura; Puig, Miriam; Faci González, José; Martínez-Cob, Antonio. 2008: Maize Growth and Yield under Daytime and Nighttime Solid-Set Sprinkler Irrigation. American Society of Agronomy, 100(6), 1573-79. https://doi.org/10.2134/agronj2008.0092
CSIC-Estación Experimental de Aula Dei. 1973: Memoria 1973. Zaragoza (España).
CSIC-Estación Experimental de Aula Dei. 1983: Memoria 1983. Zaragoza (España).
De la Rosa, Lucía; Martín, Isaura. 2016: Las colecciones de germoplasma de variedades tradicionales, en Ruiz de Galarreta, José; Prohens, Jaime; Tierno, Roberto (eds.), Las variedades locales en la mejora genética de plantas. Vitoria-Gasteiz (España), Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco, 43-59.
Delegaçao Portugueza dos Produtores Chilenos de Nitrato de Sodio. 1912: A cultura do milho, batatas, cebolas, prados e hortaliças. Por meio dos adubos chimicos empregando o nitrato de sodio. Lisboa (Portugal), Typographia Castro Irmão.
Dhanaraju, Muthumanickam; Poongodi, Chenniappan; Kumaraperumal, Ramalingam; Sellaperumal, Pazhanivelan; Ragunath, Kaliaperumal. 2022: Smart Farming: Internet of Things (IoT)-Based Sustainable Agriculture. Agriculture 12 (10), 1745. https://doi.org/10.3390/agriculture12101745
Dirks, Victor; Bolton, Everett. 1981: Climatic factors contributing to year-to-year variation in grain yield of corn on brookston clay. Canadian Journal of Plant Science, 61 (2), 293-305. https://doi.org/10.4141/cjps81-042
Doorenbos, Jan; Pruitt, William. 1977: Crop Water Requirements. FAO Irrigation and Drainage Paper 24. Roma (Italia), FAO.
Dubert, Isidro; Saavedra, Pegerto. 2018: Maíz, patata, coloniales... El impacto de los cultivos americanos en la agricultura y el comercio europeos, siglos XVI-XIX. Obradoiro de Historia Moderna, 27, 7-18.
Esperante, Bruno; Fernández Prieto, Lourenzo; Cabo Villaverde, Miguel. 2020: Old and new plants from the Americas to Europe: potatoes, corn and the genetics of double hybrid corn (1800-1940). Rural History: Economy, Society, Culture, 31, 53-62. https://doi.org/10.1017/S0956793319000396
Faísca, Carlos Manuel. 2019: A produção agrícola no Alentejo (1929-2018): uma primeira abordagem. Revista de Estudios Económicos y Empresariales, 31, 39-64.
Fenzi, Marianna; Couix, Nathalie. 2022: Growing maize landraces in industrialized countries: from the search for seeds to the emergence of new practices and values. International Journal of Agricultural Sustainability, 20(3), 327-345. https://doi.org/10.1080/14735903.2021.1933360
Fernández Clemente, Eloy. 2000: Un siglo de obras hidráulicas en España: de la utopía de Joaquín Costa a la intervención del Estado. Zaragoza (España), Universidad de Zaragoza.
Fernández Prieto, Lourenzo. 2001: Caminos del cambio tecnológico en las agriculturas españolas contemporáneas, en Pujol, J.; González de Molina, M.; Fernández Prieto, L.; Gallego, D. y Garrabou, R. (coords.), El pozo de todos los males: sobre el atraso en la agricultura española contemporánea. Barcelona (España), Crítica, 95-146.
Gallástegui Unamuno, Cruz. 1927: Métodos para aumentar las producciones de maiz. Pontevedra (España), Diputación de Pontevedra.
Garrido, João António. 1749: Livro de agricultura em que se trata com clareza, e distinçaõ do modo, e tempo de cultivar as terras de paõ, vinho, azeite, hortaliças, flores dos jardins, e pumares de fruta, como também da criaçaõ dos animaes domesticos, e da cassa dos bravios. Com muitos segredos, e importantes avizos, para que os homens do campo recolhaõ mais copiozo fruto do seu trabalho nas obras da agricultura. Lisboa (Portugal), Officina Alvarense.
Godinho, Vitorino Magalhães. 1981: Recursos tradicionais e inovações - O milho maiz”, en Godinho, V.M. (ed.), Os descobrimentos e a Economia Mundial. Lisboa (Portugal), Presença, 4, 7-52.
Gomes, Inês; Freire, Dulce. 2023: Seeds of knowledge: paving the way to integrated historical and conservation science research. Journal of Environmental Studies and Sciences, 13, 376-88. https://doi.org/10.1007/s13412-023-00826-9
Gomes Varela Morte, José. 1973: Cultura do Milho Híbrido no aproveitamento hidroagrícola do Roxo. Évora (Portugal), Escola de Regentes Agrícolas de Évora.
Harwood, Jonathan. 2012: Europe’s Green Revolution and Others Since. The rise and fall of peasant-friendly plant breeding. London (England), Routledge.
Keesstra, Saskia; Mol, Gerben; De Leeuw, Jan; Okx, Joop; Molenaar, Co; De Cleen, Margot; Visser, Saskia. 2018: Soil-Related Sustainable Development Goals: Four Concepts to Make Land Degradation Neutrality and Restoration Work. Land, 7(4). https://doi.org/10.3390/land7040133
Keesstra, Saskia; Pereira, Paulo; Novara, Agata; Brevik, Eric; Azorin-Molina, Cesar; Parras-Alcántara, Luis; Jordán, Antonio; Cerdà, Artemi. 2016: Effects of Soil Management Techniques on Soil Water Erosion in Apricot Orchards. The Science of the Total Environment 551-552, 357-366. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2016.01.182
Lavrador, 1913: O Milho. Sua cultura aperfeiçoada e rendosa. Livraria do Lavrador, XI, Porto (Portugal), Officinas do Commercio do Porto.
Lovarelli, Daniella; Bacenetti, Jacopo; Fiala, Marco. 2016: Water Footprint of crop productions: A review. Science of The Total Environment 548-549, 236-251. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2016.01.022
Magalhães, Joaquim Romero. 2010: Do tempo e dos trabalhos: a agricultura portuguesa no século XVII. Revista Portuguesa de História, 41, 59-72. https://doi.org/10.14195/0870-4147_41_3
Mercer, Kristin; Perales, Hugo; Wainwright, Joel. 2012: Climate Change and the Transgenic Adaptation Strategy: Smallholder Livelihoods, Climate Justice, and Maize Landraces in Mexico. Global Environmental Change, 22(2), 495-504. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2012.01.003
Moreno-González, Jesús. 1992: Mejora, evaluación y agronomía de maíces híbridos para zonas húmedas, en Barrecheguren, M. (Ed.), 100 años de investigación agraria 1888-1988: conmemoración do centenario da creación da Granxa Escola Experimental de A Coruña, actualmente CIAM. Vol.2. Santiago de Compostela (España), Consellería de Agricultura, Gandería e Montes, 197-209.
Moreno-González, Jesús; García González, José. 1982: Cultivo del maíz en las zonas húmedas de España. Hojas Divulgadoras, 6-82, 1-20.
Naredo, Manuel. 1917: El maíz. Hojas Divulgadoras, 13(17), 1-8.
Nazarea, Virginia. 2006: Local Knowledge and Memory in Biodiversity Conservation. Annual Review of Anthropology, 35(1), 317-35. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.35.081705.123252
Ordás Pérez, Amando; Malvar, Rosa; de Ron, A. 1994: Relationships among American and Spanish Populations of Maize. Euphytica, 79(1), 149-61. https://doi.org/10.1007/BF00023586
Orozco-Ramírez, Quetzalcóatl; Brush, Stephen; Grote, Mark; Perales, Hugo. 2014: A Minor Role for Environmental Adaptation in Local-Scale Maize Landrace Distribution: Results from a Common Garden Experiment in Oaxaca, Mexico. Economic Botany, 68 (4), 383-96. https://doi.org/10.1007/s12231-014- 9285-4
Ortiz Cañavate, Fernando; Ortiz Cañavate, Miguel. 1895: Problemas agrícolas: cereales de secano. Madrid (España), Imprenta de Antonio Menárguez.
Panda, Rabindra; Behera, Subrat; Kashyap, Pradeep. 2004: Effective Management of Irrigation Water for Maize under Stressed Conditions. Agricultural Water Management, 66(3), 181- 203. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2003.12.001
Parcerisas-Benedé, Lluís. 2016: Efectos de la introducción del regadío en la agricultura española: el caso de Vilassar de Mar, Barcelona (1850-1937). Agua y territorio/Water and Landscape, 7, 92-108. https://doi.org/10.17561/at.v0i7
Paulo da Costa, José. 1981: O milho e a sua cultura. Direcçao Geral de Extensão Rural. Ministerio da Agricultura, Comércio e Pescas.
Pego, Silas E.; de Andrade, L. F.; dos Maia S. N., J.; Martíns, M. A. 1977: Banco Nacional de Germoplasma de Milho. Novo projecto para a sua formaçao. Braga (Portugal), Núcleo de Melhoramento do Milho. Estação Agrária de Braga.
Pérez García, José Manuel. 1982: O Millo en Galicia: un estado da cuestión. Revista galega de estudios agrarios, 7-8, 87-104.
Pinar, Susana. 1999: La introducción de la genética en España durante el primer tercio del siglo XX. Llull: Revista de la Sociedad Española de Historia de las Ciencias y de las Técnicas, 22(44), 453-74.
Pinar, Susana. 2000: Sobre genética y plantas. La evolución de los métodos de mejora de plantas en la España anterior a la Guerra Civil. Cronos: Cuadernos valencianos de historia de la medicina y de la ciencia, 3(2), 313-48.
Pinilla Navarro, Vicente. 2008: El desarrollo de la agricultura de regadío en la cuenca del Ebro en el siglo XX, en Pinilla Navarro, V. (coord.), Gestión y usos del agua en la cuenca del Ebro en el siglo XX. Zaragoza (España), Prensas de la Universidad de Zaragoza, 309-34. https://doi.org/10.26754/uz.978-84-7733-997-7
Playán Jubillar, Enrique; Faci González, José; Cavero Campo, José; Dechmi, Farida; Lecina Brau, Sergio. 2000: Casos de estudio: ahorro de agua en los regadíos de Aragón. V Confer-encia Internacional "Nuevas Fuentes de Suministro de Agua". Valencia, 24-25 noviembre 1999.
Quinto, Agustín. 1818: Curso de agricultura práctica. Conforme a los últimos adelantamientos hechos en esta ciencia y a las mejores prácticas agrarias de las demás naciones de Europa. II vols. Madrid (España), Imprenta de Collado.
Rebourg, Cécile; Chastanet, Monique; Gouesnard, Brigitte; Welcker, Claude; Dubreuil, Pierre; Charcosset, Alain. 2003: Maize Introduction into Europe: The History Reviewed in the Light of Molecular Data. Theoretical and Applied Genetics 106 (5): 895-903. https://doi.org/10.1007/s00122-002-1140-9
Rebourg, Cécile; Gouesnard, Brigette; Charcosset, Alain. 2001: Large Scale Molecular Analysis of Traditional European Maize Populations. Relationships with Morphological Variation. Heredity, 86 (5), 574-87. https://doi.org/10.1046/j.1365-2540.2001.00869.x
Revilla Temiño, Pedro; Soengas Fernández, María; Cartea González, María; Malvar Pintos, Rosa; Ordás Pérez, Amando. 2003: Isozyme Variability among European Maize Populations and the Introduction of Maize in Europe. Maydica, 48(2), 141-52.
Revilla Temiño, Pedro; Soengas Fernández, María; Malvar Pintos, Rosa; Cartea González, María; Ordás Pérez, Amando. 1998: Isozyme Variation and Historical Relationships among the Maize Races of Spain. Maydica 43, 175-82.
Ribeiro, Orlando. 1991: O milho, a vida rural e a expansão portuguesa, en Ribeiro, Orlando (Ed.), Opúsculos Geográficos, vol. 4., O mundo rural. Lisboa (Portugal), Fundação Calouste Gulbenkian, 193-206.
Riley, Mark; Harvey, David. 2007: Oral histories, farm practice and uncovering meaning in the countryside. Social & Cultural Geography 8(3), 391-415. https://doi.org/10.1080/14649360701488823
Ruiz de Galarreta, José; Álvarez, Ángel. 2001: Morphological Classification of Maize Landraces from Northern Spain. Genetic Resources and Crop Evolution, 48, 391-400. https://doi.org/10.1023/A:1012074606561
Saavedra, Pegerto. 2018: El maíz en el sistema agrario y en la alimentación en Galicia, siglos XVII-XIX. Obradoiro de Historia Moderna, 27, 49-80. https://doi.org/10.15304/ohm.27.5523
Sánchez-Monge, Enrique. 1962: Razas de maíz en España. Madrid (España), Ministerio de Agricultura.
Sangoi, Luis. 2001: Understanding plant density effects on maize growth and development: An important issue to maximize grain yield. Ciencia Rural 31 (1), 159-68. https://doi.org/10.1590/S0103-84782001000100027
Saraiva, Tiago. 2010: Fascist Labscapes: Geneticists, Wheat, and the Landscapes of Fascism in Italy and Portugal. Historical Studies in the Natural Sciences, 40 (4), 457-98. https://doi.org/10.1525/hsns.2010.40.4.457
Seabra, António Luis. 1938: O milho. Preceitos para a sua cultura racional. Lisboa (Portugal), Companhia União Fabril & Imperial Chemical Industries, LTD.
Seabra, António Luis. 1944: Regras para a cultura do milho nos alqueives. Lisboa (Portugal), Direcção Geral dos Serviços Agrícolas. Serviço Editorial da Repartição de Estudos, Informação e Propaganda.
Serrão, José Vicente. 2007: A agricultura portuguesa no século XVIII: progresso ou atraso?, en Motta, M. (Ed.), Terras lusas: a questão agrária em Portugal. Rio de Janeiro (Brasil), Editora da UFF, 31-70.
Sindicato de Productores de Semillas. 1935: Boletín del Sindicato de Productores de Semillas, 20.
Šūmane, Sandra; Kunda, Ilona; Knickel, Karlheinz; Strauss, Agnes; Tisenkopfs, Talis; de los Rios, Ignacio; Rivera, María; Chebach, Tzruya; Ashkenazy, Amit. 2018: Local and farmers’ knowledge matters! How integrating informal and formal knowledge enhances sustainable and resilient agriculture. Journal of Rural Studies, 59, 232-41. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2017.01.020
Tenaillon, Maud Irène; Charcosset, Alain. 2011: A European Perspective on Maize History. Comptes Rendus Biologies, 334 (3), 221-228. https://doi.org/10.1016/j.crvi.2010.12.015
Urrego Pereira, Yenny; Martínez-Cob, Antonio; Cavero Campo, José. 2013: Relevance of Sprinkler Irrigation Time and Water Losses on Maize Yield. Agronomy Journal, 105 (3), 845-853. https://doi.org/10.2134/agronj2012.0488
Valcárcel, José Antonio. 1765: Agricultura general y gobierno de la casa de campo: en que por estenso se trata de todos los Bienes del Campo, con los nuevos descubrimientos, y metodos de cultivo para la multiplicacion de los Granos, y del aumento en la cria de Ganados, y en lo demas dependiente de una Casa de Campo: todo con especiales avisos, e instrucciones. 5 vols. Valencia (España), Joseph Estevan Dolz.
Vila-Traver, Jaime, Aguilera, Eduardo; Infante Amate, Juan; González de Molina, Manuel. 2021: Climate Change and Industrialization as the Main Drivers of Spanish Agriculture Water Stress. Science of The Total Environment, 760. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.143399
Zayas, Francisco. 1879: Cultivo del maíz. La Habana (Cuba), La Propaganda Literaria.
Zhang, HePing. 2003: Improving water productivity through deficit irrigation: examples from Syria, the North China Plain and Oregon, USA, en Kijne, J.; Barker, R.; Molden, D. (Eds.), Water productivity in agriculture: limits and opportunities for improvement, Cambridge (USA), Cabi Publishing, 301-309.
Zheng, Jing; Fan, Junliang; Zhang, Fucang; Yan, Shicheng; Guo, Jinjin; Chen, Dongfeng; Li, Zhijun. 2018: Mulching mode and planting density affect canopy interception loss of rainfall and water use efficiency of dryland maize on the loess plateau of China. Journal of Arid Land, 10(5), 794-808. https://doi.org/10.1007/s40333-018-0122-y
Downloads
Publicado
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2025 Universidad de Jaén

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution 4.0 International License.
© Universidad de Jaén-Seminario Permanente Agua, territorio y medio ambiente-CSIC.
Os originais publicados nas edições impressa e eletrônica desta Revista são propriedade da Universidade de Jaén e do Seminário Permanente Água, Território e Meio Ambiente (CSIC), assim como das Universidades que publicam monografias específicas na América Latina ou Europa. A origem deve ser citada em qualquer reprodução parcial ou total.
Salvo indicação em contrário, todo o conteúdo da edição eletrônica é distribuído sob uma licença "Creative Commons Attribution Spain" (CC-by). Você pode consultar daqui a versão informativa e o texto legal da licença. Esta circunstância deve ser expressamente declarada desta forma quando necessário.







